Nokkur orð um ,,myntkörfulán“
Birtist í Morgunblaðinu - 15. ágúst 2009
Nokkur umræða hefur átt sér stað undanfarið um svonefnd „gengistryggð lán“, „erlend lán“, „myntkörfulán“, en þessi lán voru veitt af gömlu bönkunum og fjármögnunarleigum á árunum 2003-2008. Hin hefðbundnu lán sem okkur Íslendingum eru vel kunn, eru þannig upp byggð að lánað er í íslenskum krónum og lánið er síðan tengt við vísitölu neysluverðs, svokölluð verðtrygging. Erlend lán felast í því að lánað er í erlendri mynt, þ.e.a.s. höfuðstólsfjárhæðin er í erlendri mynt og allt lánið ber með sér að vera í erlendri mynt.
Ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001
Árið 2001 voru sett lög á Alþingi nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en þau fjalla m.a. um íslensk lán og með hvaða hætti þau verða verðtryggð. Í 13. gr. þeirra laga segir „að ákvæðin gildi um skuldbindingar sem varða sparifé og lánsfé í íslenskum krónum þar sem skuldari lofar að greiða peninga og þar sem umsamið eða áskilið er að greiðslurnar skuli verðtryggðar. Með verðtryggingu sé átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu. Um heimildir til verðtryggingar fer samkvæmt 14. gr. nema lög kveði á um annað.“ Í 14. gr. sömu laga er svo haldið áfram en þar segir „að heimilt sé að verðtryggja sparifé og lánsfé samkvæmt áðurnefndri 13. gr. sé grundvöllur verðtryggingar vísitala neysluverð sem Hagstofa Íslands reiknar samkvæmt lögum sem um vísitöluna gilda og birtir eru mánaðarlega í Lögbirtingarblaði.“ (Undirstrikun höfundar) Í almennum athugasemdum í greinargerð sem fylgdi frumvarpi til nefndra laga segir ennfremur; „heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla eru felldar niður“. Þá segir einnig í athugasemdum við 13. og 14. gr. laganna að lagt sé til að „heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla verði felldar niður.“ Að lokum segir á sama stað; „samkvæmt 13. og 1. mgr. 14. gr. frumvarpsins verður ekki heimilt að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Er talið rétt að taka af allan vafa þar að lútandi“.(Undirstrikun höfundar).
Ólögmætar gengistryggingar
Árið 2003 fóru að skjóta upp kollinum ný lán, lán tengd við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Gömlu bankarnir, sparisjóðirnir og síðast en ekki síst fjármögnunarleigufyrirtækin tóku þessi lán upp á sína arma og hófu að bjóða þau sem fyrsta valkost. Þau bera það flest með sér að vera lán í íslenskri mynt, en það sem gerir þau frábrugðin hefðbundnum íslenskum verðtryggðum lánum er gengistryggingin.
Lánasamningarnir að baki þessum lánum eru flestir með höfuðstólsupphæðina í íslenskum krónum. Í fyrirsögn margra þessara lánasamninga kemur ekkert fram um að um erlent lán sé að ræða og í mörgum tilfellum er jafnvel tekið fram að um sé að ræða ,,gengistryggð lán“. Ekki væri ástæða til að taka fram að lánið væri gengistryggt, ef það væri í erlendri mynt, enda ætti skuldari þá að standa skil á ákveðinni upphæð í erlendri mynt að viðbættum vöxtum á fyrirfram ákveðnum tíma án tillits til gengis gjaldmiðilsins.
Í skilmálum flestra þessara „erlendu“ lánasamninga er rætt um viðmiðunarmyntir eða myntviðmið samningsins. Væri lánið í erlendum gjaldeyri væri ekki ástæða til að ræða um myntviðmið eða viðmiðunarmyntir, heldur væri einungis um að ræða þær myntir sem samningurinn byggir á.
Í flestum þessara lánasamninga er eins og áður segir upphafleg höfuðstólsfjárhæð í íslenskum krónum. Höfuðstólsfjárhæðin kemur hins vegar sjaldnast fram í erlendu myntunum, heldur einungis sem ákveðið hlutfall af íslensku höfuðstólsfjárhæðinni. Orðalag samninganna er misjafnt eins og þeir eru margir en þó er algengt orðalag í þessum samningum að ,,skuldari viðurkenni að skulda nefndum banka tiltekna fjárhæð í íslenskum krónur eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í þeim erlendu myntum sem getið er um í skuldabréfi.“ Þannig þyrfti að leggja á sig töluverðar reiknikúnstir til að finna út upphæðina í hinum erlendu myntum. Það stenst ekki að í lánasamningi í erlendri mynt sé hvergi að finna höfuðstólsupphæð hinnar erlendu myntar.
Þá er í ýmsum þessara lánasamninga gerð krafa um endurgreiðslu í íslenskum krónum, jafnvel þó lánið eigi að nafninu til að vera í erlendri mynt. Lántakanda er þannig óheimilt samkvæmt samningi að greiða til baka í hinni meintu samningsmynt. Að auki er yfirleitt miðað við kaupgengi þess banka er veitti lánið, í stað þess að lánþegi standi skil á ákveðinni upphæð í þeim viðmiðunarmyntum sem samningurinn hljóðar upp á, óháð því hvar lánþegi varð sér út um myntina. Virðist þetta renna stoðum undir þá ályktun að um sé að ræða lán í íslenskum krónum, tengt við dagsgengi erlendra gjaldmiðla, sem skal endurgreiðast í íslenskum krónum.
Óski lántaki eftir myntbreytingu er það möguleiki samkvæmt skilmálum flestra lánasamninganna. Hins vegar stingur orðlag þeirra ákvæða í skilmálunum nokkuð í stúf, en þar er algengt að tekið sé fram nota að skuli sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt er að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils sem eftirleiðis skuli miða við. Það að miða við eitthvað getur væntanlega ekki verið það sama og að eitthvað sé á ákveðinn veg. Því gefur þessi orðnotkun óneitanlega til kynna að um sé að ræða lán í íslenskum krónum tengt við gengi erlends gjaldmiðils.
Þá var bönkunum yfirleitt heimilt samkvæmt þessum samningum að umreikna lánin yfir í íslenskar krónur yrðu vanskil á greiðslum samkvæmt samningi. Vandséð er af hverju umbreyta ætti láninu yfir í aðra mynt í kjölfar vanskila. Ekki er Íslensku krónu lánunum okkar breytt í aðra mynt ef við greiðum ekki á réttum tíma af lánunum okkar.
Þá er einnig rétt að benda á að nýju bankarnir hafa boðið upp á skuldbreytingu að undanförnu. En í henni felst að breytt er úr „erlendum lánum“ yfir í verðtryggð íslensk lán. Í þessum skuldbreytingum er rætt um skuldbreytingu á lánum með erlendu myntviðmiði. Það virðist í raun vera skilningur nýju bankanna að lánin séu einungis íslensk lán miðuð við dagsgengi erlendra gjaldmiðla, sem er ólögmætt samkvæmt réttri skýringu lagaákvæðanna hér að ofan.
Hugsanlegar afleiðingar ólögmætrar gengistryggingar
Að lokum er rétt að nefna dæmi sem blasir við okkur sem störfum við að aðstoða fólk í vandræðum vegna þessara „erlendu“ lána. Rétt er að geta þess að um raunverulegt dæmi er að ræða.
Aðili A, keypti eign árið 2007 á 40 milljónir íslenskra króna með eigið fé upp á 15 milljónir, þ.e.a.s. hann tók „erlent“ lán upp á 25 milljónir. Eiginfjárhlutfall A, verður jafnvel að teljast nokkuð hátt í ljósi þess að bankarnir buðu upp á allt að 90% „erlend“ lán. Núna tveimur árum síðar er lán A búið að hækka upp í 60 milljónir og eignin hans hefur lækkað um 10 milljónir í verði eða niður í 30 milljónir. A sem stóð alltaf í skilum, harðduglegur og heiðarlegur borgari fór á tveimur árum úr því að eiga 15 milljónir í eigið fé yfir í að það að eiga ekki neitt og skulda að auki 30 milljónir, þ.e.a.s. eignin er metin á 30 milljónir króna en skuldin stendur í 60 milljónum króna. A hefur því tapað um 55 þúsund krónum á dag undanfarin tvö ár. Er það eðlilegt?
Því vil ég beina því til lánastofnana hér á landi að leiðrétta þessi svokölluðu „erlendu“ lán gagnvart lántakendum og eins að benda nýju bönkunum á þann möguleika að „erlendu“ lánasöfnin sem þeir eru að kaupa úr gömlu bönkunum gætu verið mun minna virði heldur en þau eru metin á núna. Slík óvissa verður tæpast talin gott veganesti við endurreisn bankakerfisins hér á landi.
Í þessari grein hefur verið fjallað um hin svokölluðu „erlendu lán“ og leiddar að því líkur að í raun sé einungis um að ræða lán í íslenskum krónum tengd við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Þá hefur verið fjallað um að óheimilt og ólögmætt sé að tengja lán í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Sé í raun um Íslensk lán að ræða tengd við erlenda gjaldmiðla ætti niðurstaðan samkvæmt ofangreindu að vera nokkuð borðliggjandi. Niðurstaðan í dómsmáli gæti því orðið sú að sá hluti lánasamninganna sem lýtur að tengingunni við dagsgengi erlendra gjaldmiðla verði dæmdur óskuldbindandi og þar með standi einungis eftir höfuðstóll í íslenskum krónum ásamt vöxtum og vaxtaálagi.
Björgvin Halldór Björnsson lögfræðingur.